Answer
What does Gurbani say about ritual and pilgrimage?
In short
Gurbani's argument here is one argument made many times, and it is narrower than it is often taken to be. It does not say bathing, fasting, thread or scripture are wrong. It says they do not reach the place that needs cleaning, and that treating them as a substitute for that work is the error. The image is repeated until it cannot be missed: outward washing leaves the inward filth exactly where it was. What is asked for instead is understanding and love, without which, Gurbani says, the observance is not neutral but corrupt.
The core of the argument is a single question, asked by Guru Nanak Dev Ji and never really improved on afterwards.
ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ ॥
teerath naataa kiaa kare man meh mail gumaan
But what is the use of bathing at sacred shrines of pilgrimage, when the filth of stubborn pride is within the mind?
Not that bathing is forbidden, but that it is beside the point while the mind carries what it carries. He states the futility more sharply elsewhere: ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ
Ang 473. Sixty-eight shrines, and the filth stays.
Guru Amar Daas Ji supplies the reasoning, and it is the clearest line on the subject in the whole corpus.
ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੈਲਾ ਤਨਿ ਧੋਤੈ ਮਨੁ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇ ॥
man mailai sabh kichh mailaa tan dhotai man hachhaa na hoi
When the mind is filthy, everything is filthy; by washing the body, the mind is not cleaned.
Body and mind are different objects, and water reaches one of them. He repeats it plainly, ਬਾਹਰਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ ਮਨ ਕੀ ਜੂਠਿ ਨ ਜਾਏ
Ang 88, and Guru Nanak Dev Ji names what the inward filth actually consists of: ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ
Ang 598. That last line is worth noticing, because it identifies the real objection. The pilgrim is not being mocked for bathing. He is being asked why he is scrubbing the outside while greed and falsehood sit untouched inside.
The same argument is then applied to every other observance in turn. On the sacred thread, Guru Nanak Dev Ji works through how it is actually made, ਤਗੁ ਕਪਾਹਹੁ ਕਤੀਐ ਬਾਮੑਣੁ ਵਟੇ ਆਇ
Ang 471, and follows the wearer to the end: ਵੇਤਗਾ ਆਪੇ ਵਤੈ
Ang 471. The thread is spun, twisted, worn, and does not travel.
On scripture, the point is that reading and understanding are not the same act.
ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ ॥
pa(n)ddit vaacheh potheeaa naa boojheh veechaar
The Pandits, the religious scholars, read their books, but they do not understand the real meaning.
And on ritual worship generally, Guru Arjan Dev Ji states the strongest form of the claim: ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਜਉ ਨਾਮ ਸਿਉ ਤਉ ਏਊ ਕਰਮ ਬਿਕਾਰ
Ang 252. Not merely useless. Corrupt, because the observance has taken the place of the thing it was meant to serve. Guru Amar Daas Ji says the same of the whole apparatus: ਵਰਤੁ ਨੇਮੁ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਪੂਜਾ ॥ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭੁ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ ॥੭
Ang 841.
It is worth being accurate about what this does and does not amount to. Gurbani is not anti-ritual in the sense of dismissing form. It keeps its own practices: bani read at fixed times, kirtan, the sangat, amrit vela. What it refuses is the exchange in which an outward act is offered in place of an inward change, and it refuses that wherever it appears, including inside its own house.
Panktis cited
-
ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ ॥
But what is the use of bathing at sacred shrines of pilgrimage, when the filth of stubborn pride is within the mind?
Guru Nanak Dev Ji · Ang 61
-
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ ॥
Even though they may bathe at the sixty-eight sacred shrines of pilgrimage, still, their filth does not depart.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 473
-
ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੈਲਾ ਤਨਿ ਧੋਤੈ ਮਨੁ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇ ॥
When the mind is filthy, everything is filthy; by washing the body, the mind is not cleaned.
Guru Amar Daas Ji · Ang 558
-
ਬਾਹਰਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ ਮਨ ਕੀ ਜੂਠਿ ਨ ਜਾਏ ॥
Outwardly, he washes off the filth, but the impurity of his mind does not go away.
Guru Amar Daas Ji · Ang 88
-
ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ ॥
Within you is the great filth of greed and falsehood; why do you bother to wash your body on the outside?
Guru Nanak Dev Ji · Ang 598
-
ਤਗੁ ਕਪਾਹਹੁ ਕਤੀਐ ਬਾਮੑਣੁ ਵਟੇ ਆਇ ॥
The thread is spun from cotton, and the Brahmin comes and twists it.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 471
-
ਵੇਤਗਾ ਆਪੇ ਵਤੈ ॥
The Brahmin himself goes to the world hereafter without a sacred thread.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 471
-
ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ ॥
The Pandits, the religious scholars, read their books, but they do not understand the real meaning.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 56
-
ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਜਉ ਨਾਮ ਸਿਉ ਤਉ ਏਊ ਕਰਮ ਬਿਕਾਰ ॥
When there is no love for the Naam, then these rituals are corrupt.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 252
-
ਵਰਤੁ ਨੇਮੁ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਪੂਜਾ ॥ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭੁ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ ॥੭॥
Without genuine understanding, all fasts, religious rituals and daily worship services lead only to the love of duality. ||7||
Guru Amar Daas Ji · Ang 841
ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਏਥੇ ਬਾਣੀ ਇੱਕੋ ਦਲੀਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਹ ਓਨੀ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਸਮਝ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਹ ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਵਰਤ, ਜਨੇਊ ਜਾਂ ਪਾਠ ਮਾੜੇ ਹਨ। ਏਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤੇ ਏਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਸ ਕੰਮ ਦਾ ਬਦਲ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਹੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ ਏਨੀ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਖੁੰਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ: ਬਾਹਰੋਂ ਧੋਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ ਓਥੇ ਦੀ ਓਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਰੀ ਦਲੀਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ।
ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ ॥
teerath naataa kiaa kare man meh mail gumaan
ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ ਜੀਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿਚ (ਇਸ) ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮੈਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਕਿ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨੀ ਹਾਂ)
ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਏਹ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਨ ਓਹੀ ਕੁਝ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਏਹਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਓਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਏਹਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ
ਅੰਗ 473। ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ, ਤੇ ਮੈਲ ਓਵੇਂ ਦੀ ਓਵੇਂ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਏਹਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਏਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪੰਕਤੀ ਹੈ।
ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੈਲਾ ਤਨਿ ਧੋਤੈ ਮਨੁ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇ ॥
man mailai sabh kichh mailaa tan dhotai man hachhaa na hoi
ਹੇ ਭਾਈ! ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ) ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇ (ਤਾਂ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ (ਤੀਰਥਾਂ ਆਦਿਕ ਦੇ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।
ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਓਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਏਹ ਸਾਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ ਮਨ ਕੀ ਜੂਠਿ ਨ ਜਾਏ
ਅੰਗ 88, ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ ਹੈ ਕੀ: ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ
ਅੰਗ 598। ਏਹ ਪੰਕਤੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਏਹ ਅਸਲ ਇਤਰਾਜ਼ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਨਹੀਂ ਉਡਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਓਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਰਗੜਾਈ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਲੋਭ ਤੇ ਝੂਠ ਓਵੇਂ ਬੈਠੇ ਹਨ।
ਏਹੀ ਦਲੀਲ ਫਿਰ ਹਰ ਦੂਜੇ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਏਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਬਣਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਗੁ ਕਪਾਹਹੁ ਕਤੀਐ ਬਾਮੑਣੁ ਵਟੇ ਆਇ
ਅੰਗ 471, ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵੇਤਗਾ ਆਪੇ ਵਤੈ
ਅੰਗ 471। ਸੂਤ ਕੱਤਿਆ, ਵੱਟਿਆ, ਗਲ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਨਹੀਂ।
ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।
ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ ॥
pa(n)ddit vaacheh potheeaa naa boojheh veechaar
ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ (ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਗੁਣ-ਹੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ) ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ
ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਜਉ ਨਾਮ ਸਿਉ ਤਉ ਏਊ ਕਰਮ ਬਿਕਾਰ
ਅੰਗ 252। ਸਿਰਫ਼ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਕਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਨੇ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਓਹ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਾਰੇ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ ਬਾਰੇ ਏਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਵਰਤੁ ਨੇਮੁ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਪੂਜਾ ॥ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭੁ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ ॥੭
ਅੰਗ 841।
ਏਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਹਰ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਓਹ ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਮਿੱਥੇ ਵੇਲੇ ਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ। ਓਹ ਸਿਰਫ਼ ਓਸ ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲਾ ਕਰਮ ਅੰਦਰਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਏਹ ਨਾਂਹ ਓਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ ॥
ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ ਜੀਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿਚ (ਇਸ) ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮੈਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਕਿ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨੀ ਹਾਂ)
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 61
-
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ ॥
ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ (ਜਾ ਕੇ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਕਪਟ ਦੀ ਮੈਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 473
-
ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੈਲਾ ਤਨਿ ਧੋਤੈ ਮਨੁ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇ ॥
ਹੇ ਭਾਈ! ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ) ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇ (ਤਾਂ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ (ਤੀਰਥਾਂ ਆਦਿਕ ਦੇ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 558
-
ਬਾਹਰਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ ਮਨ ਕੀ ਜੂਠਿ ਨ ਜਾਏ ॥
(ਤੇ) ਬਾਹਰੋਂ (ਸਰੀਰ ਦੀ) ਮੈਲ (ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿਕ ਨਾਲ) ਧੋਂਦਾ ਰਹੇ, (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਮਨ ਦੀ ਜੂਠ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 88
-
ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ ॥
(ਹੇ ਭਾਈ!) ਜੇ ਅੰਦਰ (ਮਨ ਵਿਚ) ਲੋਭ ਦੀ ਮੈਲ ਹੈ (ਤੇ ਲੋਭ-ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ) ਕਈ ਠੱਗੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ (ਤੀਰਥ ਆਦਿਕਾਂ ਤੇ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਹ ਲਾਭ?
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 598
-
ਤਗੁ ਕਪਾਹਹੁ ਕਤੀਐ ਬਾਮੑਣੁ ਵਟੇ ਆਇ ॥
(ਇਹ ਤਾਂ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪਰ ਬਾਹਰ ਤੱਕੋ, ਲੋਕਾ-ਚਾਰੀ ਕੀਹ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਕਪਾਹ ਤੋਂ (ਭਾਵ, ਕਪਾਹ ਲਿਆ ਕੇ) ਧਾਗਾ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਜਜਮਾਨ ਦੇ ਘਰ) ਆ ਕੇ (ਉਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ) ਵੱਟ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 471
-
ਵੇਤਗਾ ਆਪੇ ਵਤੈ ॥
ਆਪ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਜਨੇਊ ਤੋਂ ਵਾਂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 471
-
ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ ॥
ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ (ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਗੁਣ-ਹੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ) ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 56
-
ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਜਉ ਨਾਮ ਸਿਉ ਤਉ ਏਊ ਕਰਮ ਬਿਕਾਰ ॥
ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਕਾਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 252
-
ਵਰਤੁ ਨੇਮੁ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਪੂਜਾ ॥ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭੁ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ ॥੭॥
ਪਰ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਦਾ ਹਰੇਕ ਨੇਮ ਨਿਬਾਹੁਣਾ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ—ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉੱਦਮ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਿਆਰ (ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ ।੭।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 841