Answer
What is the purpose of human life in Gurbani?
In short
Gurbani answers this directly and repeats it more often than almost anything else. Human birth is described as rare, hard won and not something that comes round again, and it exists so that a person can meet the One who gave it. Everything else a life contains is treated as legitimate but secondary. The recurring warning is not that a person will do something terrible with the opportunity, but that they will simply spend it on other things and reach the end without having used it.
Gurbani begins from scarcity. Bhagat Kabeer Ji states it without decoration.
ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥
kabeer maanas janam dhula(n)bh hai hoi na baarai baar
Kabeer, it is so difficult to obtain this human body; it does not just come over and over again.
Guru Arjan Dev Ji places it against the scale of everything that came before: ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭ੍ਰਮਤਿਆ ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਪਾਇਓਇ
Ang 50. Whatever a reader makes of the cosmology, the working point is the same. This is not a common thing, and it is not on repeat.
Then the purpose itself, in the couplet that is probably quoted more than any other on this question.
ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥
bhiee paraapat maanukh dhehureeaa
This human body has been given to you.
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥
gobi(n)dh milan kee ieh teree bareeaa
This is your chance to meet the Lord of the Universe.
The first line is a statement of fact and nothing more. The second turns that fact into an appointment, and the word bareeaa carries the sense of a turn that has come round to you. The line immediately after these two says that nothing else you undertake will serve in its place.
What that meeting actually consists of is given in ordinary terms elsewhere. Guru Arjan Dev Ji says ਆਇਓ ਸੁਨਨ ਪੜਨ ਕਉ ਬਾਣੀ
Ang 1219, and puts it as simply as it can be put: ਯਾ ਜੁਗ ਮਹਿ ਏਕਹਿ ਕਉ ਆਇਆ
Ang 251. Guru Ram Das Ji states the negative case, ਇਹੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਬਿਰਥਾ ਸਭੁ ਜਾਏ
Ang 450, which is the same claim seen from the other side.
The pressure in these verses comes from the reckoning that follows. Bhagat Kabeer Ji asks it as a plain question, ਅਵਤਰਿ ਆਇ ਕਹਾ ਤੁਮ ਕੀਨਾ
Ang 792, and Sheikh Farid Ji frames it as an account that will be called for: ਲੇਖਾ ਰਬੁ ਮੰਗੇਸੀਆ ਤੂ ਆਂਹੋ ਕੇਰ੍ਹੇ ਕੰਮਿ ॥੩੮
Ang 1379. Neither is threatening punishment. Both are asking what the time was spent on.
And the failure Gurbani warns about is not dramatic.
ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ ॥
birathaa janam gavaiaa baajee haaree
They waste this human life in vain, and lose the game in the gamble.
The word is not sin. It is losing the game, in the sense of a gamble taken and thrown away. That is the whole shape of the answer: the opportunity is real, it is short, it is for one thing, and the ordinary way to lose it is to spend it on everything else.
Panktis cited
-
ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥
Kabeer, it is so difficult to obtain this human body; it does not just come over and over again.
Bhagat Kabeer Ji · Ang 1366
-
ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭ੍ਰਮਤਿਆ ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਪਾਇਓਇ ॥
Through 8.4 million incarnations you have wandered, to obtain this rare and precious human life.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 50
-
ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥
This human body has been given to you.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 12
-
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥
This is your chance to meet the Lord of the Universe.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 12
-
ਆਇਓ ਸੁਨਨ ਪੜਨ ਕਉ ਬਾਣੀ ॥
You've come (to this world) to hear and chant the Word of the Guru's Bani.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 1219
-
ਯਾ ਜੁਗ ਮਹਿ ਏਕਹਿ ਕਉ ਆਇਆ ॥
They have come into this world to meditate on the One Lord.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 251
-
ਇਹੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਬਿਰਥਾ ਸਭੁ ਜਾਏ ॥
It is so difficult to obtain this human incarnation, and without the Naam, it is all futile and useless.
Guru Raam Daas Ji · Ang 450
-
ਅਵਤਰਿ ਆਇ ਕਹਾ ਤੁਮ ਕੀਨਾ ॥
Since your birth, what have you done?
Bhagat Kabeer Ji · Ang 792
-
ਲੇਖਾ ਰਬੁ ਮੰਗੇਸੀਆ ਤੂ ਆਂਹੋ ਕੇਰ੍ਹੇ ਕੰਮਿ ॥੩੮॥
God will call for your account, and ask you why you came into this world. ||38||
Bhagat Sheikh Fareed Ji · Ang 1379
-
ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ ॥
They waste this human life in vain, and lose the game in the gamble.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 412
ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਏਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਾਣੀ ਸਿੱਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਏਹ ਏਸੇ ਵਾਸਤੇ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਓਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕੇ ਜਿਸ ਨੇ ਏਹ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਇਜ਼ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਓਹ ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੰਦਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਏਹ ਕਿ ਓਹ ਏਹ ਮੌਕਾ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੰਘਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
ਬਾਣੀ ਗੱਲ ਏਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਜਨਮ ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥
kabeer maanas janam dhula(n)bh hai hoi na baarai baar
ਹੇ ਕਬੀਰ! ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ;
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਓਸ ਸਾਰੇ ਗੇੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ: ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭ੍ਰਮਤਿਆ ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਪਾਇਓਇ
ਅੰਗ 50। ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜ਼ੀ ਸਮਝੇ, ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਓਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਏਹ ਆਮ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ।
ਹੁਣ ਮਕਸਦ ਆਪ, ਓਸ ਦੋਹੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਏਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥
bhiee paraapat maanukh dhehureeaa
(ਹੇ ਭਾਈ !) ਤੈਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ।
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥
gobi(n)dh milan kee ieh teree bareeaa
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਮੌਕਾ ਹੈ ।
ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨਿਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਓਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਰੀਆ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਿਚ ਓਹ ਵਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਆਈ ਹੈ। ਏਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਏਹਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।
ਏਹ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਏਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸਾਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਆਇਓ ਸੁਨਨ ਪੜਨ ਕਉ ਬਾਣੀ
ਅੰਗ 1219, ਤੇ ਏਸ ਤੋਂ ਸਾਦਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ: ਯਾ ਜੁਗ ਮਹਿ ਏਕਹਿ ਕਉ ਆਇਆ
ਅੰਗ 251। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਏਹੀ ਗੱਲ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਬਿਰਥਾ ਸਭੁ ਜਾਏ
ਅੰਗ 450, ਤੇ ਏਹ ਓਸੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਹੈ।
ਏਹਨਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਓਸ ਲੇਖੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੱਗੇ ਮੰਗਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਏਹ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਅਵਤਰਿ ਆਇ ਕਹਾ ਤੁਮ ਕੀਨਾ
ਅੰਗ 792, ਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਲੇਖੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਲੇਖਾ ਰਬੁ ਮੰਗੇਸੀਆ ਤੂ ਆਂਹੋ ਕੇਰ੍ਹੇ ਕੰਮਿ ॥੩੮
ਅੰਗ 1379। ਕੋਈ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਡਰਾਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਦੋਵੇਂ ਏਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਲਾ ਕਿੱਥੇ ਲਾਇਆ।
ਤੇ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਨਾਕਾਮੀ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਨਾਟਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ ॥
birathaa janam gavaiaa baajee haaree
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਖੇਡ ਹਾਰ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਲਫ਼ਜ਼ ਪਾਪ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਲਫ਼ਜ਼ ਬਾਜ਼ੀ ਹਾਰਨ ਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਜੂਏ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਖੇਡ ਕੇ ਗਵਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਏਹੀ ਹੈ: ਮੌਕਾ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੰਮ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਏਹਨੂੰ ਗਵਾਉਣ ਦਾ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਏਹੀ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੰਘ ਜਾਵੇ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥
ਹੇ ਕਬੀਰ! ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ;
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ · ਅੰਗ 1366
-
ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭ੍ਰਮਤਿਆ ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਪਾਇਓਇ ॥
(ਹੇ ਭਾਈ !) ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਭੌਂ ਭੌਂ ਕੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਲੱਭਾ ਹੈ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 50
-
ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥
(ਹੇ ਭਾਈ !) ਤੈਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 12
-
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਮੌਕਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 12
-
ਆਇਓ ਸੁਨਨ ਪੜਨ ਕਉ ਬਾਣੀ ॥
ਹੇ ਭਾਈ! (ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੀਵ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਸੁਣਨ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਹੈ (ਇਹੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜਨਮ-ਮਨੋਰਥ) ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1219
-
ਯਾ ਜੁਗ ਮਹਿ ਏਕਹਿ ਕਉ ਆਇਆ ॥
ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 251
-
ਇਹੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਬਿਰਥਾ ਸਭੁ ਜਾਏ ॥
ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਅਰਥ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 450
-
ਅਵਤਰਿ ਆਇ ਕਹਾ ਤੁਮ ਕੀਨਾ ॥
ਜਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਕੀਹ ਕੀਤਾ? (ਭਾਵ, ਤੂੰ ਕੁਝ ਭੀ ਨਾਹ ਖੱਟਿਆ)
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ · ਅੰਗ 792
-
ਲੇਖਾ ਰਬੁ ਮੰਗੇਸੀਆ ਤੂ ਆਂਹੋ ਕੇਰ੍ਹੇ ਕੰਮਿ ॥੩੮॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗੇਗਾ ਕਿ (ਜਗਤ ਵਿਚ) ਤੂੰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਆਇਆ ਸੈਂ ।੩੮।
ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ · ਅੰਗ 1379
-
ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਖੇਡ ਹਾਰ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 412