Answer
What does Gurbani say about forgiveness?
In short
Gurbani treats khima as a place rather than an act. Bhagat Kabeer Ji says that where there is forgiveness, God Himself is present, which makes it a condition for meeting rather than a favour done to someone. It is ranked above fasting and austerity, and Guru Nanak Dev Ji ties it to taking refuge, as one movement rather than two. On God's side, forgiving is described not as a judgement reached but as birad, a standing nature that does not consult the account at all.
The strongest line on the subject is also the shortest, and it does not treat forgiveness as a virtue at all.
ਜਹਾ ਲੋਭੁ ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ ਜਹਾ ਖਿਮਾ ਤਹ ਆਪਿ ॥੧੫੫॥
jahaa lobh teh kaal hai jahaa khimaa teh aap ||155
Where there is greed, there is death. Where there is forgiveness, there is God Himself. ||155||
Bhagat Kabeer Ji is naming a location. Where khima is, God is there. That turns the whole question round: forgiveness is not something a good person manages to do, it is the condition in which meeting becomes possible.
Guru Nanak Dev Ji then ranks it against the practices people usually count as religious.
ਖਿਮਾ ਗਹੀ ਬ੍ਰਤੁ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖੰ ॥
khimaa gahee brat seel sa(n)tokha(n)
To practice forgiveness is the true fast, good conduct and contentment.
Fast, good conduct and contentment, all of it folded into one act. He makes the comparison explicit elsewhere, ਵਰਤੁ ਤਪਨੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨਹੀ ਭੀਜੈ
Ang 905, which is the same argument the ritual verses make: the outward discipline leaves the inside untouched, and khima does not.
His instruction pairs it with something else, and the pairing is deliberate. ਖਿਮਾ ਗਹਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ
Ang 1030. Forgiveness and refuge in one line, because Gurbani does not think a person generates khima out of their own reserves. It comes with being under shelter, and someone who is not defending a position has less to forgive.
What it looks like in practice is stated without sentiment. Guru Arjan Dev Ji describes the settled state as ਸਹਣ ਸੀਲ ਸੰਤੰ ਸਮ ਮਿਤ੍ਰਸੵ ਦੁਰਜਨਹ
Ang 1356, where friend and enemy stop being different categories. Bhagat Kabeer Ji makes the harder point, that this does not depend on the other person deserving it: ਕਬੀਰ ਸੰਤੁ ਨ ਛਾਡੈ ਸੰਤਈ ਜਉ ਕੋਟਿਕ ਮਿਲਹਿ ਅਸੰਤ
Ang 1373. The saint does not stop being a saint because the people around him are not.
Then the other half of the subject, which is God's forgiving rather than ours.
ਹਮਰੀ ਗਣਤ ਨ ਗਣੀਆ ਕਾਈ ਅਪਣਾ ਬਿਰਦੁ ਪਛਾਣਿ ॥
hamaree ganat na ganeeaa kaiee apanaa biradh pachhaan
He did not take my accounts into account; such is His forgiving nature.
Birad is the key word. It means a standing habit, the way one has always behaved, and it is contrasted here with ganat, the reckoning. The line does not say the account was examined and cleared. It says the account was not taken into account. Guru Arjan Dev Ji gives the scale, ਅਸੰਖ ਖਤੇ ਖਿਨ ਬਖਸਨਹਾਰਾ
Ang 260, and elsewhere uses the image that fits it best: ਭੂਲ ਚੂਕ ਅਪਨਾ ਬਾਰਿਕੁ ਬਖਸਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨਾ ॥੧
Ang 383. A parent with an errant child is not weighing merit.
And forgiveness is not the end of the process but the beginning of one. ਜਾ ਕਉ ਬਖਸੇ ਮੇਲੇ ਸੋਇ
Ang 1261. Forgiven, and then united. In Gurbani the two are the same movement, which is why khima on a person's own part matters so much: it is the shape of the thing they are asking to receive.
Panktis cited
-
ਜਹਾ ਲੋਭੁ ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ ਜਹਾ ਖਿਮਾ ਤਹ ਆਪਿ ॥੧੫੫॥
Where there is greed, there is death. Where there is forgiveness, there is God Himself. ||155||
Bhagat Kabeer Ji · Ang 1372
-
ਖਿਮਾ ਗਹੀ ਬ੍ਰਤੁ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖੰ ॥
To practice forgiveness is the true fast, good conduct and contentment.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 223
-
ਖਿਮਾ ਗਹਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ ॥
Hold tight to compassion and the Sanctuary of the True Guru.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 1030
-
ਵਰਤੁ ਤਪਨੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨਹੀ ਭੀਜੈ ॥
The mind is not softened by fasting or austerities.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 905
-
ਸਹਣ ਸੀਲ ਸੰਤੰ ਸਮ ਮਿਤ੍ਰਸੵ ਦੁਰਜਨਹ ॥
The Saints are tolerant and good-natured; friends and enemies are the same to them.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 1356
-
ਕਬੀਰ ਸੰਤੁ ਨ ਛਾਡੈ ਸੰਤਈ ਜਉ ਕੋਟਿਕ ਮਿਲਹਿ ਅਸੰਤ ॥
Kabeer, the Saint does not forsake his Saintly nature, even though he meets with millions of evil-doers.
Bhagat Kabeer Ji · Ang 1373
-
ਹਮਰੀ ਗਣਤ ਨ ਗਣੀਆ ਕਾਈ ਅਪਣਾ ਬਿਰਦੁ ਪਛਾਣਿ ॥
He did not take my accounts into account; such is His forgiving nature.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 619
-
ਅਸੰਖ ਖਤੇ ਖਿਨ ਬਖਸਨਹਾਰਾ ॥
He forgives countless sins in an instant.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 260
-
ਭੂਲ ਚੂਕ ਅਪਨਾ ਬਾਰਿਕੁ ਬਖਸਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨਾ ॥੧॥
The errant child has been forgiven by the Supreme Lord God. ||1||
Guru Arjan Dev Ji · Ang 383
-
ਜਾ ਕਉ ਬਖਸੇ ਮੇਲੇ ਸੋਇ ॥
That person, whom the Lord forgives, is united with Him.
Guru Amar Daas Ji · Ang 1261
ਖਿਮਾ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਥਾਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਖਿਮਾ ਹੈ ਓਥੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਏਸ ਨਾਲ ਖਿਮਾ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਹਨੂੰ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਤਪਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਏਦਾਂ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਨਹੀਂ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ ਕੋਈ ਸੋਚ ਕੇ ਕੀਤਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਬਿਰਦ ਹੈ, ਓਹ ਸੁਭਾਅ ਜਿਹੜਾ ਹਿਸਾਬ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਪੰਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਹ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਗੁਣ ਮੰਨਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਜਹਾ ਲੋਭੁ ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ ਜਹਾ ਖਿਮਾ ਤਹ ਆਪਿ ॥੧੫੫॥
jahaa lobh teh kaal hai jahaa khimaa teh aap ||155
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ।੧੫੫।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਥਾਂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਖਿਮਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਏਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਖਿਮਾ ਓਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਬੰਦਾ ਕਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਓਹ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਖਿਮਾ ਗਹੀ ਬ੍ਰਤੁ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖੰ ॥
khimaa gahee brat seel sa(n)tokha(n)
ਉਹ ਜੋਗੀ (ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ) ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਸਹਾਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ । ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਹਨ ।
ਵਰਤ, ਸੀਲ ਤੇ ਸੰਤੋਖ, ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤੇ। ਏਹੀ ਤੁਲਨਾ ਓਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਰਤੁ ਤਪਨੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨਹੀ ਭੀਜੈ
ਅੰਗ 905, ਤੇ ਏਹ ਓਹੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ: ਬਾਹਰਲੀ ਕਰਨੀ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖਿਮਾ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ।
ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਏਹ ਜੋੜ ਸੋਚ ਕੇ ਹੈ। ਖਿਮਾ ਗਹਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ
ਅੰਗ 1030। ਖਿਮਾ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਣੀ ਏਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਕਿ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿਮਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਏਹ ਓਟ ਹੇਠ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਓਹਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਹ ਅਮਲ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਏਹ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਓਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਹਣ ਸੀਲ ਸੰਤੰ ਸਮ ਮਿਤ੍ਰਸੵ ਦੁਰਜਨਹ
ਅੰਗ 1356 ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਦੁਰਜਨ ਵੱਖਰੇ ਖ਼ਾਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਏਸ ਤੋਂ ਔਖੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਏਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ: ਕਬੀਰ ਸੰਤੁ ਨ ਛਾਡੈ ਸੰਤਈ ਜਉ ਕੋਟਿਕ ਮਿਲਹਿ ਅਸੰਤ
ਅੰਗ 1373। ਸੰਤ ਏਸ ਕਰਕੇ ਸੰਤਈ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਨਹੀਂ।
ਹੁਣ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਧ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦਾ ਹੈ।
ਹਮਰੀ ਗਣਤ ਨ ਗਣੀਆ ਕਾਈ ਅਪਣਾ ਬਿਰਦੁ ਪਛਾਣਿ ॥
hamaree ganat na ganeeaa kaiee apanaa biradh pachhaan
ਹੇ ਭਾਈ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਸਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਮੰਦ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮਾਂ ਦੇ (ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ) ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,
ਅਸਲ ਲਫ਼ਜ਼ ਬਿਰਦੁ ਹੈ। ਏਹਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਦਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਰਤਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਏਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਣਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਕਤੀ ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਹਿਸਾਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਏਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿਸਾਬ ਗਿਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਦੀ ਮਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਸੰਖ ਖਤੇ ਖਿਨ ਬਖਸਨਹਾਰਾ
ਅੰਗ 260, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਤਸਵੀਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ: ਭੂਲ ਚੂਕ ਅਪਨਾ ਬਾਰਿਕੁ ਬਖਸਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨਾ ॥੧
ਅੰਗ 383। ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਬੱਚੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਪੇ ਗੁਣ ਔਗੁਣ ਨਹੀਂ ਤੋਲਦੇ।
ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਜਾ ਕਉ ਬਖਸੇ ਮੇਲੇ ਸੋਇ
ਅੰਗ 1261। ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਏਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹਰਕਤ ਹਨ, ਤੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸਿਓਂ ਖਿਮਾ ਏਨੀ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਏਹ ਓਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਓਹ ਆਪ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਜਹਾ ਲੋਭੁ ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ ਜਹਾ ਖਿਮਾ ਤਹ ਆਪਿ ॥੧੫੫॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ।੧੫੫।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ · ਅੰਗ 1372
-
ਖਿਮਾ ਗਹੀ ਬ੍ਰਤੁ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖੰ ॥
ਉਹ ਜੋਗੀ (ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ) ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਸਹਾਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ । ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਹਨ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 223
-
ਖਿਮਾ ਗਹਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਸਹਾਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੋ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1030
-
ਵਰਤੁ ਤਪਨੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨਹੀ ਭੀਜੈ ॥
ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਤਪ ਤਪਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਔਖਿਆਂ ਕੀਤਿਆਂ,
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 905
-
ਸਹਣ ਸੀਲ ਸੰਤੰ ਸਮ ਮਿਤ੍ਰਸੵ ਦੁਰਜਨਹ ॥
ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਾ—ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1356
-
ਕਬੀਰ ਸੰਤੁ ਨ ਛਾਡੈ ਸੰਤਈ ਜਉ ਕੋਟਿਕ ਮਿਲਹਿ ਅਸੰਤ ॥
ਹੇ ਕਬੀਰ! ਸੰਤ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਭੈੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਰਹੇ ।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ · ਅੰਗ 1373
-
ਹਮਰੀ ਗਣਤ ਨ ਗਣੀਆ ਕਾਈ ਅਪਣਾ ਬਿਰਦੁ ਪਛਾਣਿ ॥
ਹੇ ਭਾਈ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਸਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਮੰਦ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮਾਂ ਦੇ (ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ) ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 619
-
ਅਸੰਖ ਖਤੇ ਖਿਨ ਬਖਸਨਹਾਰਾ ॥
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਪਾਪ ਖਿਣ ਵਿਚ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 260
-
ਭੂਲ ਚੂਕ ਅਪਨਾ ਬਾਰਿਕੁ ਬਖਸਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨਾ ॥੧॥
ਮੇਰੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਭੁੱਲਾਂ ਚੁੱਕਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਿਆ ਹੈ ।੧।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 383
-
ਜਾ ਕਉ ਬਖਸੇ ਮੇਲੇ ਸੋਇ ॥
ਪਰ, ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉਤੇ ਕਰਤਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਹ (ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ) ਜੋੜਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 1261