Answer
What does Gurbani say about death?
In short
Gurbani speaks about death constantly and calmly. The stay here is described as a single night in a guest house, the departure as certain and the hour as not ours to set. What happens afterwards is left largely unanswered, and the silence is deliberate. The attention goes instead to the life before it, and to a second kind of death that Gurbani values more: dying to the self through the Guru's Shabad while still alive, after which, it says, one does not die again.
The image Gurbani uses most for a human life is not a journey or a battle. It is a night's lodging.
ਜੈਸੇ ਰੈਣਿ ਪਰਾਹੁਣੇ ਉਠਿ ਚਲਸਹਿ ਪਰਭਾਤਿ ॥
jaise rain paraahune uTh chalaseh parabhaat
Like an overnight guest, you shall arise and depart in the morning.
Guru Arjan Dev Ji sharpens it by naming the mismatch between the stay and our plans for it: ਏਕ ਰੈਣ ਕੇ ਪਾਹੁਨ ਤੁਮ ਆਏ ਬਹੁ ਜੁਗ ਆਸ ਬਧਾਏ
Ang 212. The guest is booked for one night and is making arrangements for years.
The certainty is stated without softening and without exception. Guru Nanak Dev Ji writes ਵਾਰੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੋਇ ਨ ਬੰਧੈ ਧੀਰ
Ang 936, and removes the idea that rank changes anything: ਰਾਜੇ ਰਾਇ ਰੰਕ ਨਹੀ ਰਹਣਾ ਆਇ ਜਾਇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ
Ang 931. Sheikh Farid Ji turns it into an instruction about where to put your attention: ਫਰੀਦਾ ਮੰਡਪ ਮਾਲੁ ਨ ਲਾਇ ਮਰਗ ਸਤਾਣੀ ਚਿਤਿ ਧਰਿ
Ang 1380. That is not morbidity. It is a correction of scale, aimed at a person spending a short stay furnishing it.
When Gurbani describes the moment itself, the language is plain and physical rather than consoling.
ਨਉ ਦਰ ਠਾਕੇ ਹੁਕਮਿ ਸਚੈ ਹੰਸੁ ਗਇਆ ਗੈਣਾਰੇ ॥
nau dhar Thaake hukam sachai ha(n)s giaa gainaare
The nine doors are closed by the True Lord's Command, and the swan-soul takes flight into the skies.
Guru Nanak Dev Ji states it more simply still, ਪਿੰਡੁ ਪਵੈ ਜੀਉ ਚਲਸੀ ਜੇ ਜਾਣੈ ਕੋਈ ॥੨
Ang 418, and Guru Tegh Bahadur Ji notes what the same body becomes to the people around it: ਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਨ ਹੋਤ ਜਬ ਨਿਆਰੇ ਟੇਰਤ ਪ੍ਰੇਤਿ ਪੁਕਾਰਿ
Ang 536. There is no attempt to make the scene gentle.
What is striking is how little Gurbani says about what comes next. Guru Nanak Dev Ji leaves it open in as many words: ਦੇਹੀ ਭਸਮ ਰੁਲਾਇ ਨ ਜਾਪੀ ਕਹ ਗਇਆ
Ang 753. Bhagat Kabeer Ji asks the same question elsewhere on Ang 327 without answering it. A tradition that wanted to console could have filled that space easily, and this one does not.
The reason becomes clear once a second kind of death appears in the text, and it is this one Gurbani treats as the important one.
ਸਬਦਿ ਮਰੈ ਸੋ ਮਰਿ ਰਹੈ ਫਿਰਿ ਮਰੈ ਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ॥
sabadh marai so mar rahai fir marai na dhoojee vaar
One who dies in the Shabad is beyond death, and shall never die again.
This is dying to haumai while still alive, in the Guru's Shabad, and the consequence given is that the dying does not have to happen again. Read against everything above, the two deaths are being compared. One is certain, out of our hands and not worth fearing. The other is available now, is entirely the point, and is the only one the verses ask a person to do anything about.
Panktis cited
-
ਜੈਸੇ ਰੈਣਿ ਪਰਾਹੁਣੇ ਉਠਿ ਚਲਸਹਿ ਪਰਭਾਤਿ ॥
Like an overnight guest, you shall arise and depart in the morning.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 50
-
ਏਕ ਰੈਣ ਕੇ ਪਾਹੁਨ ਤੁਮ ਆਏ ਬਹੁ ਜੁਗ ਆਸ ਬਧਾਏ ॥
You have come as a guest for one short night, and yet you hope to live for many ages.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 212
-
ਵਾਰੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੋਇ ਨ ਬੰਧੈ ਧੀਰ ॥
When one's turn comes, no one can stay here.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 936
-
ਰਾਜੇ ਰਾਇ ਰੰਕ ਨਹੀ ਰਹਣਾ ਆਇ ਜਾਇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ॥
The ruling kings and the paupers shall not remain; they come and go, throughout the four ages.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 931
-
ਫਰੀਦਾ ਮੰਡਪ ਮਾਲੁ ਨ ਲਾਇ ਮਰਗ ਸਤਾਣੀ ਚਿਤਿ ਧਰਿ ॥
Fareed, do not focus on mansions and wealth; center your consciousness on death, your powerful enemy.
Bhagat Sheikh Fareed Ji · Ang 1380
-
ਨਉ ਦਰ ਠਾਕੇ ਹੁਕਮਿ ਸਚੈ ਹੰਸੁ ਗਇਆ ਗੈਣਾਰੇ ॥
The nine doors are closed by the True Lord's Command, and the swan-soul takes flight into the skies.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 580
-
ਪਿੰਡੁ ਪਵੈ ਜੀਉ ਚਲਸੀ ਜੇ ਜਾਣੈ ਕੋਈ ॥੨॥
The body shall fall, and the soul shall depart; if only they knew this. ||2||
Guru Nanak Dev Ji · Ang 418
-
ਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਨ ਹੋਤ ਜਬ ਨਿਆਰੇ ਟੇਰਤ ਪ੍ਰੇਤਿ ਪੁਕਾਰਿ ॥
When the soul is separated from the body, then they will cry out, calling you a ghost.
Guru Tegh Bahaadur Ji · Ang 536
-
ਦੇਹੀ ਭਸਮ ਰੁਲਾਇ ਨ ਜਾਪੀ ਕਹ ਗਇਆ ॥
When the body rolls in the dust, it is not known where the soul has gone.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 753
-
ਸਬਦਿ ਮਰੈ ਸੋ ਮਰਿ ਰਹੈ ਫਿਰਿ ਮਰੈ ਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ॥
One who dies in the Shabad is beyond death, and shall never die again.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 58
ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੜੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਏਥੇ ਵਾਸਾ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਪਰਾਹੁਣੇ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਰਨਾ ਪੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਵੇਲਾ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਏਹਦਾ ਜਵਾਬ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਏਹ ਚੁੱਪ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਓਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਓਸ ਦੂਜੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਿਹਨੂੰ ਬਾਣੀ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹਉਮੈ ਦਾ ਮਰਨਾ, ਜਿਹਦੇ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਹੜੀ ਤਸਵੀਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਨਾ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਹੈ ਨਾ ਜੰਗ ਦੀ। ਓਹ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਪਰਾਹੁਣੇ ਦੀ ਹੈ।
ਜੈਸੇ ਰੈਣਿ ਪਰਾਹੁਣੇ ਉਠਿ ਚਲਸਹਿ ਪਰਭਾਤਿ ॥
jaise rain paraahune uTh chalaseh parabhaat
ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ (ਕਿਸੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ) ਪਰਾਹੁਣੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ (ਉਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਚੱਲ ਪੈਣਗੇ (ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਜੀਵ ! ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਤੂੰ ਭੀ ਇਸ ਜਗਤ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਏਂਗਾ)
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਠਹਿਰ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ: ਏਕ ਰੈਣ ਕੇ ਪਾਹੁਨ ਤੁਮ ਆਏ ਬਹੁ ਜੁਗ ਆਸ ਬਧਾਏ
ਅੰਗ 212। ਪਰਾਹੁਣਾ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਜੁਗਾਂ ਦਾ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਏਹ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਨਰਮੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਵਾਰੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੋਇ ਨ ਬੰਧੈ ਧੀਰ
ਅੰਗ 936, ਤੇ ਏਹ ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਜੇ ਰਾਇ ਰੰਕ ਨਹੀ ਰਹਣਾ ਆਇ ਜਾਇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ
ਅੰਗ 931। ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਏਸੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਰਤ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣੀ ਹੈ: ਫਰੀਦਾ ਮੰਡਪ ਮਾਲੁ ਨ ਲਾਇ ਮਰਗ ਸਤਾਣੀ ਚਿਤਿ ਧਰਿ
ਅੰਗ 1380। ਏਹ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ। ਏਹ ਓਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਣਤੀ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਠਹਿਰ ਸਜਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਬਾਣੀ ਓਸ ਪਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਫ਼ਜ਼ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਨ, ਧਰਵਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।
ਨਉ ਦਰ ਠਾਕੇ ਹੁਕਮਿ ਸਚੈ ਹੰਸੁ ਗਇਆ ਗੈਣਾਰੇ ॥
nau dhar Thaake hukam sachai ha(n)s giaa gainaare
ਜਦੋਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ (ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ) ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਤਮਾ (ਕਿਤੇ) ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਾਦੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿੰਡੁ ਪਵੈ ਜੀਉ ਚਲਸੀ ਜੇ ਜਾਣੈ ਕੋਈ ॥੨
ਅੰਗ 418, ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਹੀ ਸਰੀਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਨ ਹੋਤ ਜਬ ਨਿਆਰੇ ਟੇਰਤ ਪ੍ਰੇਤਿ ਪੁਕਾਰਿ
ਅੰਗ 536। ਏਸ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਣੀ ਏਹਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਦੇਹੀ ਭਸਮ ਰੁਲਾਇ ਨ ਜਾਪੀ ਕਹ ਗਇਆ
ਅੰਗ 753। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅੰਗ ੩੨੭ ਉੱਤੇ ਏਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜਿਹੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਧਰਵਾਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਓਹ ਏਹ ਥਾਂ ਸੌਖਿਆਂ ਭਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਏਹ ਨਹੀਂ ਭਰਦੀ।
ਏਹਦਾ ਕਾਰਨ ਓਦੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਏਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਬਦਿ ਮਰੈ ਸੋ ਮਰਿ ਰਹੈ ਫਿਰਿ ਮਰੈ ਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ॥
sabadh marai so mar rahai fir marai na dhoojee vaar
ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ) ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ (ਇਹ ਮਰਨੀ) ਮਰ ਕੇ ਇਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਢਹੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ) ਮੁੜ ਕਦੇ ਆਤਮਕ ਮੌਤੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ
ਏਹ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਹਉਮੈ ਦਾ ਮਰਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਏਹਦਾ ਸਿੱਟਾ ਏਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਮੁੜ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉੱਪਰਲੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਓਹਦੇ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੀ ਹੁਣੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਓਸੇ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਣੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਓਸੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਜੈਸੇ ਰੈਣਿ ਪਰਾਹੁਣੇ ਉਠਿ ਚਲਸਹਿ ਪਰਭਾਤਿ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ (ਕਿਸੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ) ਪਰਾਹੁਣੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ (ਉਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਚੱਲ ਪੈਣਗੇ (ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਜੀਵ ! ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਤੂੰ ਭੀ ਇਸ ਜਗਤ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਏਂਗਾ)
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 50
-
ਏਕ ਰੈਣ ਕੇ ਪਾਹੁਨ ਤੁਮ ਆਏ ਬਹੁ ਜੁਗ ਆਸ ਬਧਾਏ ॥
(ਹੇ ਭਾਈ!) ਤੁਸੀ ਇਕ ਰਾਤ (ਕਿਤੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ) ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਵਾਂਗ (ਜਗਤ ਵਿਚ) ਆਏ ਹੋ ਪਰ ਇਥੇ ਕਈ ਜੁਗ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 212
-
ਵਾਰੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੋਇ ਨ ਬੰਧੈ ਧੀਰ ॥
ਹਰੇਕ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ (ਇਥੋਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ) ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ (ਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਇਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂਗਾ) ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 936
-
ਰਾਜੇ ਰਾਇ ਰੰਕ ਨਹੀ ਰਹਣਾ ਆਇ ਜਾਇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ॥
ਰਾਜੇ ਹੋਣ, ਅਮੀਰ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਕੰਗਾਲ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਭੀ ਇਥੇ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ । ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਮਰਨਾ ਹੈ, (ਇਹ ਨਿਯਮ) ਸਦਾ ਲਈ (ਅਟੱਲ) ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 931
-
ਫਰੀਦਾ ਮੰਡਪ ਮਾਲੁ ਨ ਲਾਇ ਮਰਗ ਸਤਾਣੀ ਚਿਤਿ ਧਰਿ ॥
ਹੇ ਫਰੀਦ! (ਨਿਰਾ) ਮਹਲ-ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਨਾਹ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖ, (ਸਭ ਤੋਂ) ਬਲੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰੱਖ (ਚੇਤੇ ਰੱਖ) ।
ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ · ਅੰਗ 1380
-
ਨਉ ਦਰ ਠਾਕੇ ਹੁਕਮਿ ਸਚੈ ਹੰਸੁ ਗਇਆ ਗੈਣਾਰੇ ॥
ਜਦੋਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ (ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ) ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਤਮਾ (ਕਿਤੇ) ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 580
-
ਪਿੰਡੁ ਪਵੈ ਜੀਉ ਚਲਸੀ ਜੇ ਜਾਣੈ ਕੋਈ ॥੨॥
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ (ਤਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ) ਜਦੋਂ ਜਿੰਦ ਇਥੋਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਭੀ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ (ਨਾਹ ਸਰੀਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਹ ਜਿੰਦ) ।੨।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 418
-
ਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਨ ਹੋਤ ਜਬ ਨਿਆਰੇ ਟੇਰਤ ਪ੍ਰੇਤਿ ਪੁਕਾਰਿ ॥
ਹੇ ਭਾਈ! (ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ) ਜਦੋਂ ਜਿੰਦ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ (ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਬੰਧੀ) ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ · ਅੰਗ 536
-
ਦੇਹੀ ਭਸਮ ਰੁਲਾਇ ਨ ਜਾਪੀ ਕਹ ਗਇਆ ॥
ਜੀਵਾਤਮਾ (ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੁਲਾ ਕੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 753
-
ਸਬਦਿ ਮਰੈ ਸੋ ਮਰਿ ਰਹੈ ਫਿਰਿ ਮਰੈ ਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ॥
ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ) ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ (ਇਹ ਮਰਨੀ) ਮਰ ਕੇ ਇਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਢਹੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ) ਮੁੜ ਕਦੇ ਆਤਮਕ ਮੌਤੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 58