Answer
What does Gurbani say about contentment?
In short
Japji Sahib states the problem in its very first pauri: the hunger of the hungry is not appeased even by piling up the loads of the world. Gurbani treats this as a fact about how wanting works rather than as a moral failing, which is why the answer is never to acquire more or to acquire less. Santokh is described as something put on, a belt and an ornament, and it is said to arrive through the Guru and in the sangat. It is a state a person is given, not a discipline they impose.
The first pauri of Japji Sahib puts the whole matter in one line, and it is a line about arithmetic.
ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ ॥
bhukhiaa bhukh na utaree je ba(n)naa pureeaa bhaar
The hunger of the hungry is not appeased, even by piling up loads of worldly goods.
Not that the hungry should want less, but that the quantity is irrelevant. Pile up the loads of all the worlds and the hunger is where it was. Guru Arjan Dev Ji states the same as a general rule: ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ
Ang 279.
The image used for the mechanism is fire, and it is chosen because fire behaves exactly this way. Guru Angad Dev Ji writes ਤਿਸਨਾ ਅੰਦਰਿ ਅਗਨਿ ਹੈ ਨਹ ਤਿਪਤੈ ਭੁਖਾ ਤਿਹਾਇਆ
Ang 138, and Guru Amar Daas Ji describes what that does to a life: ਅਨਦਿਨੁ ਫਿਰਦਾ ਸਦਾ ਰਹੈ ਭੁਖ ਨ ਕਦੇ ਜਾਇ
Ang 1092. Guru Ram Das Ji adds the detail that makes it worse than a simple appetite: ਜਿਤਨੀ ਭੂਖ ਅਨ ਰਸ ਸਾਦ ਹੈ ਤਿਤਨੀ ਭੂਖ ਫਿਰਿ ਲਾਗੈ
Ang 167. The more it is fed, the more of it there is.
Guru Nanak Dev Ji then names what the hunger is actually for, which changes the whole diagnosis.
ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਮਨੁ ਟੇਕ ਨ ਟਿਕਈ ਨਾਨਕ ਭੂਖ ਨ ਜਾਈ ॥
bin naavai man Tek na Tikiee naanak bhookh na jaiee
Without the Name, the mind has no firm support; O Nanak, this hunger never departs.
Without the Name the mind has no support, and so it goes looking. On that reading, the endless wanting is not greed exactly. It is a search conducted in the wrong places for something that would in fact settle it, which is why Gurbani never treats the appetite itself as shameful.
What contentment is gets described in terms nobody would use for renunciation.
ਕਮਰਬੰਦੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ॥੨॥
kamaraba(n)dh sa(n)tokh kaa dhan joban teraa naam ||2
Contentment is my cummerbund, Your Name is my wealth and youth. ||2||
A cummerbund. Something worn, and worn while working. Guru Arjan Dev Ji lists it among the three things on the plate at the close of Sri Guru Granth Sahib Ji: ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ
Ang 1429. It sits alongside truth and contemplation as a thing offered rather than a thing given up.
And it is explicitly compatible with having very little. Guru Arjan Dev Ji writes ਪੀਸਨੁ ਪੀਸਿ ਓਢਿ ਕਾਮਰੀ ਸੁਖੁ ਮਨੁ ਸੰਤੋਖਾਏ
Ang 745. Grinding corn, wearing rough cloth, and content. The verse is not romanticising poverty. It is separating contentment from circumstances altogether, which is the only way the claim can hold in both directions.
Where it comes from is stated plainly, and it is not willpower. ਸੰਗਤਿ ਕਰਤ ਸੰਤੋਖੁ ਮਨਿ ਪਾਇਆ
Ang 889. In the sangat. Like almost everything else in Gurbani, santokh is described as received rather than manufactured.
Panktis cited
-
ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ ॥
The hunger of the hungry is not appeased, even by piling up loads of worldly goods.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 1
-
ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ ॥
Without contentment, no one is satisfied.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 279
-
ਤਿਸਨਾ ਅੰਦਰਿ ਅਗਨਿ ਹੈ ਨਹ ਤਿਪਤੈ ਭੁਖਾ ਤਿਹਾਇਆ ॥
The fire of desire is deep within; unsatisfied, people remain hungry and thirsty.
Guru Angad Dev Ji · Ang 138
-
ਅਨਦਿਨੁ ਫਿਰਦਾ ਸਦਾ ਰਹੈ ਭੁਖ ਨ ਕਦੇ ਜਾਇ ॥
Night and day, it wanders continually, and its hunger is never relieved.
Guru Amar Daas Ji · Ang 1092
-
ਜਿਤਨੀ ਭੂਖ ਅਨ ਰਸ ਸਾਦ ਹੈ ਤਿਤਨੀ ਭੂਖ ਫਿਰਿ ਲਾਗੈ ॥
The more one feels hunger for other tastes and pleasures, the more this hunger persists.
Guru Raam Daas Ji · Ang 167
-
ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਮਨੁ ਟੇਕ ਨ ਟਿਕਈ ਨਾਨਕ ਭੂਖ ਨ ਜਾਈ ॥
Without the Name, the mind has no firm support; O Nanak, this hunger never departs.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 939
-
ਕਮਰਬੰਦੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ॥੨॥
Contentment is my cummerbund, Your Name is my wealth and youth. ||2||
Guru Nanak Dev Ji · Ang 16
-
ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ ॥
Upon this Plate, three things have been placed: Truth, Contentment and Contemplation.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 1429
-
ਪੀਸਨੁ ਪੀਸਿ ਓਢਿ ਕਾਮਰੀ ਸੁਖੁ ਮਨੁ ਸੰਤੋਖਾਏ ॥
One may have to grind corn, and wear a coarse blanket, but still, one can find peace of mind and contentment.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 745
-
ਸੰਗਤਿ ਕਰਤ ਸੰਤੋਖੁ ਮਨਿ ਪਾਇਆ ॥
In the Sangat, my mind has found contentment.
Guru Arjan Dev Ji · Ang 889
ਸੰਤੋਖ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਭੁੱਖੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਹਿੰਦੀ। ਬਾਣੀ ਏਹਨੂੰ ਔਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਚਾਹਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਨਾ ਹੋਰ ਲੈਣਾ ਹੈ ਨਾ ਘੱਟ ਲੈਣਾ। ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਗਹਿਣਾ, ਤੇ ਏਹ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਹੈ।
ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ ॥
bhukhiaa bhukh na utaree je ba(n)naa pureeaa bhaar
ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਭਵਣਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਢੇਰ (ਭੀ) ਸਾਂਭ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਭੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਭੁੱਖਾ ਘੱਟ ਮੰਗੇ, ਸਗੋਂ ਏਹ ਕਿ ਮਿਣਤੀ ਦਾ ਏਥੇ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਓ, ਭੁੱਖ ਓਥੇ ਦੀ ਓਥੇ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਅਸੂਲ ਵਾਂਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ
ਅੰਗ 279।
ਏਸ ਵਰਤਾਰੇ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਏਹ ਏਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਅੱਗ ਬਿਲਕੁਲ ਏਦਾਂ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤਿਸਨਾ ਅੰਦਰਿ ਅਗਨਿ ਹੈ ਨਹ ਤਿਪਤੈ ਭੁਖਾ ਤਿਹਾਇਆ
ਅੰਗ 138, ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਅਨਦਿਨੁ ਫਿਰਦਾ ਸਦਾ ਰਹੈ ਭੁਖ ਨ ਕਦੇ ਜਾਇ
ਅੰਗ 1092। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਓਹ ਗੱਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਏਹਨੂੰ ਸਾਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਮਾੜਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਜਿਤਨੀ ਭੂਖ ਅਨ ਰਸ ਸਾਦ ਹੈ ਤਿਤਨੀ ਭੂਖ ਫਿਰਿ ਲਾਗੈ
ਅੰਗ 167। ਜਿੰਨਾ ਪਾਈ ਜਾਓ, ਓਨੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਭੁੱਖ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਏਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਪਛਾਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਮਨੁ ਟੇਕ ਨ ਟਿਕਈ ਨਾਨਕ ਭੂਖ ਨ ਜਾਈ ॥
bin naavai man Tek na Tikiee naanak bhookh na jaiee
(ਪਰ) ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਤੇ (ਮਾਇਆ ਦੀ) ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ ।
ਨਾਮ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਟੇਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ, ਏਸ ਕਰਕੇ ਓਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਏਹ ਨਿਰਾ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ। ਏਹ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਭਾਲ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਏਸ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ।
ਸੰਤੋਖ ਕੀ ਹੈ, ਏਹ ਓਹਨਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਤਿਆਗ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਵਰਤੇ।
ਕਮਰਬੰਦੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ॥੨॥
kamaraba(n)dh sa(n)tokh kaa dhan joban teraa naam ||2
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਦਾ ਪਟਕਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜੁਆਨੀ ਹੈ ।੨।
ਕਮਰਬੰਦ। ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਥਾਲ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ: ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ
ਅੰਗ 1429। ਏਹ ਸਤ ਤੇ ਵੀਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਭੇਟ ਵਾਂਗ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ।
ਤੇ ਏਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਪੀਸਨੁ ਪੀਸਿ ਓਢਿ ਕਾਮਰੀ ਸੁਖੁ ਮਨੁ ਸੰਤੋਖਾਏ
ਅੰਗ 745। ਚੱਕੀ ਪੀਹਣੀ, ਮੋਟਾ ਕੱਪੜਾ ਪਾਉਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਸੰਤੋਖੀ। ਪੰਕਤੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਰਹੀ। ਓਹ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਏਹ ਆਉਂਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ, ਏਹ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਓਹ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਸੰਗਤਿ ਕਰਤ ਸੰਤੋਖੁ ਮਨਿ ਪਾਇਆ
ਅੰਗ 889। ਸੰਗਤ ਵਿਚ। ਬਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵਾਂਗ, ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਮਿਲਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਭਵਣਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਢੇਰ (ਭੀ) ਸਾਂਭ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਭੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1
-
ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ ॥
ਜੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤੋਖ ਨਾਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ (ਮਨੁੱਖ) ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ,
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 279
-
ਤਿਸਨਾ ਅੰਦਰਿ ਅਗਨਿ ਹੈ ਨਹ ਤਿਪਤੈ ਭੁਖਾ ਤਿਹਾਇਆ ॥
(ਜਗਤ ਦੇ) ਅੰਦਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ (ਬਲ ਰਹੀ) ਹੈ, (ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ) ਤ੍ਰਿਹ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 138
-
ਅਨਦਿਨੁ ਫਿਰਦਾ ਸਦਾ ਰਹੈ ਭੁਖ ਨ ਕਦੇ ਜਾਇ ॥
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਦਾ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ (ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ) ਭੁੱਖ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ,
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 1092
-
ਜਿਤਨੀ ਭੂਖ ਅਨ ਰਸ ਸਾਦ ਹੈ ਤਿਤਨੀ ਭੂਖ ਫਿਰਿ ਲਾਗੈ ॥
ਹੋਰ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਸੁਆਦਾਂ ਦੀ ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ) ਹੈ, (ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਰਸ ਸੁਆਦ ਮਾਣੀਦੇ ਹਨ) ਉਤਨੀ ਹੀ ਵਧੀਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੱਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਮਾਇਕ ਰਸਾਂ ਵਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ) ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 167
-
ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਮਨੁ ਟੇਕ ਨ ਟਿਕਈ ਨਾਨਕ ਭੂਖ ਨ ਜਾਈ ॥
(ਪਰ) ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਤੇ (ਮਾਇਆ ਦੀ) ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 939
-
ਕਮਰਬੰਦੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਨੁ ਜੋਬਨੁ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ॥੨॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਦਾ ਪਟਕਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜੁਆਨੀ ਹੈ ।੨।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 16
-
ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ ॥
ਹੇ ਭਾਈ! (ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-) ਥਾਲ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਆਚਰਨ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੂਝ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ,
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1429
-
ਪੀਸਨੁ ਪੀਸਿ ਓਢਿ ਕਾਮਰੀ ਸੁਖੁ ਮਨੁ ਸੰਤੋਖਾਏ ॥
(ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ) ਚੱਕੀ ਪੀਹ ਕੇ, ਕੰਬਲੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਨੰਦ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ) ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 745
-
ਸੰਗਤਿ ਕਰਤ ਸੰਤੋਖੁ ਮਨਿ ਪਾਇਆ ॥
ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 889