Answer
What does Gurbani say about anger?
In short
Gurbani places anger inside the person, not in whatever provoked it. It is described as living in the body, as taking a person's judgement with it when it rises, and as burning the one who holds it rather than the one it is aimed at. It travels with haumai rather than arriving alone. The remedy offered is never to hold it down by force: it is cleared through the Guru's Shabad, and khima, the settled willingness to bear with people, takes its place.
In ordinary speech anger is something that arrives from outside. Someone was rude, something went wrong, and anger followed. Gurbani puts it somewhere else entirely. Guru Tegh Bahadur Ji describes it as already sitting in the heart, and names what it carries off when it rises.
ਕਠਨ ਕਰੋਧ ਘਟ ਹੀ ਕੇ ਭੀਤਰਿ ਜਿਹ ਸੁਧਿ ਸਭ ਬਿਸਰਾਈ ॥
kaThan karodh ghaT hee ke bheetar jeh sudh sabh bisaraiee
The heart is filled with anger and violence, which cause all sense to be forgotten.
What is lost here is not composure but judgement. Whatever a person understood a moment earlier stops being available to them. That damage is done before a word reaches anyone else, which is why Gurbani treats anger as the angry person's own problem first.
The imagery is unusually physical and it recurs across authors. Guru Nanak Dev Ji writes of ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਚੰਡਾਲੁ ਸੁ ਹਉਮੈ
Ang 1043, and Guru Arjan Dev Ji uses almost the same figure, ਬਸਇ ਕਰੋਧੁ ਸਰੀਰਿ ਚੰਡਾਰਾ
Ang 759. Anger is not described as an event that passes through. It is described as a resident, something with an address inside the body. Guru Nanak Dev Ji also counts it among the stages of a life going wrong, where ਅਠਵੈ ਕ੍ਰੋਧੁ ਹੋਆ ਤਨ ਨਾਸੁ
Ang 137, and the verse does not say anger leads to harm but that the body itself is consumed.
That is the point Gurbani returns to most often, and it inverts how anger actually feels from the inside. To the person who is angry, the heat seems to be travelling outward.
ਆਪਣੈ ਰੋਹਿ ਆਪੇ ਹੀ ਦਝੈ ॥
aapanai roh aape hee dhajhai
By his own anger, he only burns himself.
Guru Amar Daas Ji says it again elsewhere and adds duration: ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਹੈ ਅਨਦਿਨੁ ਜਲੈ ਸਦਾ ਦੁਖੁ ਪਾਇ
Ang 1415. Not a flare that passes, but something kept alight, with the suffering falling steadily on whoever keeps it.
Anger is also almost never named on its own. It arrives with haumai, the sense of a separate self with standing to protect, and Guru Amar Daas Ji makes the order explicit: ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਭਿਮਾਨੁ
Ang 429. Read that way, anger stops looking like a temperament and starts looking like a symptom. Something has to be assumed first, that there is a self here whose position can be injured, before an injury registers at all.
None of this leads to an instruction to grit the teeth and carry on. The word used again and again is burning, and the fire is not willpower.
ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਕਰੋਧੁ ਜਲਾਵੈ ॥
satigur sabadh karodh jalaavai
Through the Word of the Guru's Shabad, he burns away his anger.
Guru Nanak Dev Ji describes the same thing across a life rather than a moment: ਬਕੈ ਨ ਬੋਲੈ ਖਿਮਾ ਧਨੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਤਾਮਸੁ ਨਾਮਿ ਜਲਾਏ
Ang 1013. Tolerance is called wealth there, something gathered slowly, and the burning is credited to the Naam rather than to effort.
Nor is a vacancy left where the anger was. What fills it is khima, usually translated forgiveness, though it is closer to a settled willingness to bear with people. Guru Amar Daas Ji puts both halves in a single line, ਬਿਨਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਖਿਮਾ ਗਹਿ ਲਈ ॥੭
Ang 233, and the grammar matters: anger is dispelled and khima is grasped, in one breath. The verse is not describing someone who has become placid. It is describing someone who has taken hold of something.
Panktis cited
-
ਕਠਨ ਕਰੋਧ ਘਟ ਹੀ ਕੇ ਭੀਤਰਿ ਜਿਹ ਸੁਧਿ ਸਭ ਬਿਸਰਾਈ ॥
The heart is filled with anger and violence, which cause all sense to be forgotten.
Guru Tegh Bahaadur Ji · Ang 219
-
ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਚੰਡਾਲੁ ਸੁ ਹਉਮੈ ॥
but deep within them are the outcasts of anger and egotism.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 1043
-
ਬਸਇ ਕਰੋਧੁ ਸਰੀਰਿ ਚੰਡਾਰਾ ॥
Anger is the outcaste which hides within his body;
Guru Arjan Dev Ji · Ang 759
-
ਆਪਣੈ ਰੋਹਿ ਆਪੇ ਹੀ ਦਝੈ ॥
By his own anger, he only burns himself.
Guru Amar Daas Ji · Ang 1418
-
ਅਠਵੈ ਕ੍ਰੋਧੁ ਹੋਆ ਤਨ ਨਾਸੁ ॥
eighth, he becomes angry, and his body is consumed.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 137
-
ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਹੈ ਅਨਦਿਨੁ ਜਲੈ ਸਦਾ ਦੁਖੁ ਪਾਇ ॥
Anger and egotism are within him night and day; he burns, and suffers constant pain.
Guru Amar Daas Ji · Ang 1415
-
ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਭਿਮਾਨੁ ॥
Ego, self-centeredness, excessive anger and pride are the lot of mankind.
Guru Amar Daas Ji · Ang 429
-
ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਕਰੋਧੁ ਜਲਾਵੈ ॥
Through the Word of the Guru's Shabad, he burns away his anger.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 411
-
ਬਿਨਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਖਿਮਾ ਗਹਿ ਲਈ ॥੭॥
Anger has been dispelled, and I have grasped hold of tolerance. ||7||
Guru Amar Daas Ji · Ang 233
-
ਬਕੈ ਨ ਬੋਲੈ ਖਿਮਾ ਧਨੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਤਾਮਸੁ ਨਾਮਿ ਜਲਾਏ ॥
He does not speak empty words; he gathers in the wealth of tolerance, and burns away his anger with the Naam.
Guru Nanak Dev Ji · Ang 1013
ਕ੍ਰੋਧ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਓਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਏਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਠਦਿਆਂ ਸੁਧ ਬੁਧ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ ਓਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਏਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਦੱਬਣਾ ਨਹੀਂ: ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਏਹ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਓਹਦੀ ਥਾਂ ਖਿਮਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾੜਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਏਹਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
ਕਠਨ ਕਰੋਧ ਘਟ ਹੀ ਕੇ ਭੀਤਰਿ ਜਿਹ ਸੁਧਿ ਸਭ ਬਿਸਰਾਈ ॥
kaThan karodh ghaT hee ke bheetar jeh sudh sabh bisaraiee
(ਹੇ ਸੰਤ ਜਨੋ!) ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾਹ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋ੍ਰਧ ਭੀ ਇਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ (ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ) ਸਾਰੀ ਹੋਸ਼ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।
ਏਥੇ ਜੋ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਧ ਹੈ। ਪਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਸੀ, ਉਹ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਹ ਨੁਕਸਾਨ ਓਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਸਲਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਏਹਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬੜੀ ਸਰੀਰਕ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਚੰਡਾਲੁ ਸੁ ਹਉਮੈ
ਅੰਗ 1043, ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਗਭਗ ਓਹੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਬਸਇ ਕਰੋਧੁ ਸਰੀਰਿ ਚੰਡਾਰਾ
ਅੰਗ 759। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਏਹਨੂੰ ਵਸਨੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹਨੂੰ ਵਿਗੜਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਠਵੈ ਕ੍ਰੋਧੁ ਹੋਆ ਤਨ ਨਾਸੁ
ਅੰਗ 137, ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਏਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਏਹ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਕ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਪਣੈ ਰੋਹਿ ਆਪੇ ਹੀ ਦਝੈ ॥
aapanai roh aape hee dhajhai
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁੱਸੇ (ਦੀ ਅੱਗ) ਵਿਚ (ਮਾਇਆ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ) ਝੱਲਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਏਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਹੈ ਅਨਦਿਨੁ ਜਲੈ ਸਦਾ ਦੁਖੁ ਪਾਇ
ਅੰਗ 1415। ਏਹ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਦਾ ਬਲਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਓਸੇ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਏਹਨੂੰ ਬਲਦੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਾਂ ਲਗਭਗ ਕਦੇ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਏਹ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਕਿ ਏਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੈਂ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਏਹ ਤਰਤੀਬ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਭਿਮਾਨੁ
ਅੰਗ 429। ਏਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆਂ ਕ੍ਰੋਧ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਏਹ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਥੇ ਕੋਈ ਮੈਂ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਸੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਸ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਏਹ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਕਿ ਦੰਦ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗੁੱਸਾ ਅੰਦਰ ਦੱਬ ਲਓ। ਲਫ਼ਜ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਾੜਨ ਦਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਬੰਦੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਕਰੋਧੁ ਜਲਾਵੈ ॥
satigur sabadh karodh jalaavai
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ (ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ) ਕ੍ਰੋਧ ਸਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਹੀ ਗੱਲ ਪਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬਕੈ ਨ ਬੋਲੈ ਖਿਮਾ ਧਨੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਤਾਮਸੁ ਨਾਮਿ ਜਲਾਏ
ਅੰਗ 1013। ਓਥੇ ਸਹਾਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ।
ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਓਥੇ ਖਿਮਾ ਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਅਰਥ ਨਿਰਾ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਜਰ ਲੈਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਖਿਮਾ ਗਹਿ ਲਈ ॥੭
ਅੰਗ 233, ਤੇ ਬਣਤਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ: ਕ੍ਰੋਧ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਿਮਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਸਾਹ ਵਿਚ। ਪੰਕਤੀ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਏਹ ਓਸ ਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜ ਲਈ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
-
ਕਠਨ ਕਰੋਧ ਘਟ ਹੀ ਕੇ ਭੀਤਰਿ ਜਿਹ ਸੁਧਿ ਸਭ ਬਿਸਰਾਈ ॥
(ਹੇ ਸੰਤ ਜਨੋ!) ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾਹ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋ੍ਰਧ ਭੀ ਇਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ (ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ) ਸਾਰੀ ਹੋਸ਼ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ · ਅੰਗ 219
-
ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਚੰਡਾਲੁ ਸੁ ਹਉਮੈ ॥
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ (ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ) ਚੰਡਾਲ ਕੋ੍ਰਧ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਹਉਮੈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1043
-
ਬਸਇ ਕਰੋਧੁ ਸਰੀਰਿ ਚੰਡਾਰਾ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚੰਡਾਲ ਕੋ੍ਰਧ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 759
-
ਆਪਣੈ ਰੋਹਿ ਆਪੇ ਹੀ ਦਝੈ ॥
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁੱਸੇ (ਦੀ ਅੱਗ) ਵਿਚ (ਮਾਇਆ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ) ਝੱਲਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 1418
-
ਅਠਵੈ ਕ੍ਰੋਧੁ ਹੋਆ ਤਨ ਨਾਸੁ ॥
ਅਠਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ (ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ) ਗੁੱਸਾ (ਪੈਦਾ ਹੰੁਦਾ ਹੈ ਜੋ) ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 137
-
ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਹੈ ਅਨਦਿਨੁ ਜਲੈ ਸਦਾ ਦੁਖੁ ਪਾਇ ॥
ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ (ਦਾ ਭਾਂਬੜ) ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ (ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਬਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ) ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿਚ) ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 1415
-
ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਭਿਮਾਨੁ ॥
‘ਮੈਂ ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਮੇਰੀ’—ਇਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਖੇਵਾਂ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 429
-
ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਕਰੋਧੁ ਜਲਾਵੈ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ (ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ) ਕ੍ਰੋਧ ਸਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 411
-
ਬਿਨਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਖਿਮਾ ਗਹਿ ਲਈ ॥੭॥
(ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ) ਕੋ੍ਰਧ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਖਿਮਾ ਧਾਰਨ ਕਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ।੭।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ · ਅੰਗ 233
-
ਬਕੈ ਨ ਬੋਲੈ ਖਿਮਾ ਧਨੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਤਾਮਸੁ ਨਾਮਿ ਜਲਾਏ ॥
ਬਹੁਤ ਵਧ-ਘਟ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ-ਰੂਪ ਧਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਬਰਕਤਿ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋ੍ਰਧ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ · ਅੰਗ 1013